از جمع صدها روشنفكری كه دلخون از جدایی دو آذربایجان بوده استاد شهریار را می‌توان نام برد. شهریار عاشقانه به سوی برادران جداشده از دامن وطن می‌نگریست و علاقه شدیدی داشت تا از نزدیك خاك آذربایجان و قفقاز را ببیند و برادران و خواهران جداشده از آغوش وطن را در آغوش بگیرد. 

متأسفانه شهریار نیز با آن همه عظمت و اندیشه و افكار، از ترس و واهمه رژیم، قدرت بیان و افشای این واقعیت را نداشت تا اینكه اثر جاویدان «حیدربابایه سلام شهریار» چاپ شد و سپس چاپ دیگر آثار آذری استاد به مكتوباتی كه بین شعرای آن سوی ارس با شهریار انجام یافته بود چاپ و منتشر گردید كه اینك دیوان آذری استاد شهریار را با هم ورق می‌زنیم و مكنونات قلبی و اثرات قلمی استاد را از لابه‌لای اشعار حضرتش در اینجا به عنوان شاهد این مدعا می‌آوریم.

استاد شهریار در شعر «دوگونمه سویونمه» صراحتاً مزه تلخ فراق و جدایی را چشیده و چه دردناك و حسرت‌بار:

بیر قرن ده قارداشان اوزاخلاشماق اولورموش

 

قارداش دئیه بیر عومر سوراغلاشماق اولورموش

 

بیردنده بوقارداشلا قوجاقلاشماق اولورموش

 

 

بونلار بئله كی عرض ائله‌دیم گلدی واولدی

 

من هر نه محال فرض ائله‌دیم گلدی واولدی

بیز آیریلالی قرن ایدی قارداشلاریمیزدان

 

لش‌لر كیمی آیری دوشه‌لی باشلاریمیزدان

 

اوزموش الی قفقازلی قارینداشلاریمیزدان

 

 

گور من نه حال اوللام بو قیزیل گول‌لری تاپسام

 

رستم علی اوف تك گول و بلبل‌لری تاپسام

در بند چهارم از این شعر آذری چه زیبا این جدایی و عامل جدایی را مجسم كرده:

جلاد قمه سیله بدنی باشدان آییرمیش

 

 

جاندان جیگری قارداشی قارداشدان آییرمیش

بیر ملته دونیا بویی بیر فاجعه دوغموش

 

 

بیز ائللرین او قهرمان احساسینی بوغموش

شهریار برای اثبات گفته‌های خود و شاهد زنده به عقیده خود چه شهود گویا و زیبا و با احساسی ارائه می‌دهد:

حسرت قالانی بیر سیزه، بیر قرن یاریم دیر

 

 

آغلار گوزومون شاهدی شعریم سه‌تاریم دیر

شهریار در شعر سربست سهندیه چه زیبا و با چه مهارت این واقعیت را بیان كرده است:

آرازیم آینا چیراغ قویمادا آیدین شافاق اولدی

اوتایین نغمه‌سی قووزاندی اوروكلر قولاق اولدی

یئنه قارداش دئیه رك قاچمادا باشلار آیاق اولدی

و در قسمت دیگر با اشاره به همبستگی‌های قلبی دو ملت اشاره می‌كند:

ائلیمی آرخامی گور دیكده، ظالیم اووچو قیسیلدی- و این حقیقت را بیان می‌كند. و یا در شعری دیگر با بیانی شیرین دو آذربایجان را یكی دانسته و می‌گوید: اوتای بوتای فرقی یوخدی وطندی- و سپس این حقیقت را چه زیبا بیان كرده است:

مظلوملارین آهی بیر گون اوخ اولار

ظلمین ده گر، اوركی نین باشینا

اووچی قویار باش یه هرین قاشینا

و سپس به عظمت و عنایات الهی اشاره می‌كند:

نه یاخشی دی آللاه سوزون اینانماق

 

بلالرده صبر ائله ییب دایانماق

سپس به رستم علییف اطمینان می‌دهد كه:

ایسته‌دی گین اورك گوزی منده‌دی

 

آرخاین اول منده گوزوم سنده‌سی

 

فارسلار دئیر جوینده یابنده دی

 

 

بیر گون‌اولار بوداغلاری چاپارلا

 

ایستكلی لر بیر بیر لرین تاپارلار

اونداسن ده آتی مینیب چاپارسان

 

اوز حقووی قورد آغزیندان قاپارسان

 

ایتمیشلری آختارارسان تاپارسان

 

شهریار در نامه شیوایی كه به محمد راحیم شاعر دیار باكو نوشته چه زیبا سخنان قلبی خود را بر روی كاغذ ریخته و می‌گوید:

قربان اولوم من او شیرین دیللره

 

اوزاق دوشدوق حسرت قالدوق ائللره

 

سحر آخشام یالواریرام یئللره

 

 

قارداشیما مندن سلام یئتیرسین

 

اوندان دابیر خبر اتر گتیرسین

شهریار به اصالت دو برادر اشاره كرده و می‌گوید:

بیزلركی لاب بیر دیل بیر قان قارداشیق

 

قارداش قالسین انسانلاریق یولداشیق

شهریار به حسن روابط بین دو دولت اشاره می‌كند:

ایندی بیزیم دولتلرده یانلاشیر

گئت به گئت ده چتین‌لر آسانلاشیر

صلحون یئلی اسمكده سهمانلاشیر

شهریار با چه مهارت و قدرت قصد دارد در مكتوباتش به دولت شوروی تفهیم كند كه 17 شهر آذربایجان مال ماست و در نامه به محمد راحیم چه زیبا این حقیقت را بیان كرده است.

ایگیت‌لر یوردو قفقازیم سنه مندن سلام اولسون

 

 

سنین عشقوندن ایراندا هنوز صبری قالان واردیر

آنان تبریز منه گهواره ده سویلردی یاوروم بیل

 

 

سنین قالمیش اوتایدا خاللی تئللی بیر خالان واردیر

و سپس به جدایی قفقاز اشاره می‌كند و می‌گوید:

اونی بیزدن آییردی روزگارین ساز ناسازی

اونون چون سیزلارام هریئرده گورسم سازچالان واردیر

آراز دوشمان الینده بیر قلیچ تك اورتانی كسدی

شهریار سپس به بیدار شدن قفقاز اشاره می‌كند و چنین می‌گوید:

بوی آتدیم آختاریب تاپدیم نه حاصل گئتمه گه گوردوم

آرامیزدا یولی باغلی قارانلیق بیر دالان واردیر

شهریار عقده‌های درونی خود را برای هیئت حاكمه كه باعث تجزیه آذربایجان شده است با نفرت و در لفافه و اشاره چنین سروده:

آتامیز یوردی بولونمكده دئمه اویناش آراسیندا

 

 

بولونر یوز باشینون جرمه‌سی خراش آراسیندا

گوز یاشیمسان سن آراز قویما گوزوم باخمادا گورسون

 

 

نه یامان پرده چكیبسن ایكی قارداش آراسیندا

دئمه داغ داشدی سلیمان سنی مندن آییران شئی

 

 

بیر چیباندیر كه چیخوبدور گوزیلن قاش آراسیندا

منظور شهریار از این درد بی‌درمان بین چشم و ابرو، جدایی الفبای دو برادر بوده است. (شهریار در صفحه108)

زمان گذشت و شهریار به آرزوی دیرین خود قدمی نزدیك شد و در یك مجلس با شعرای باكو از جمله سلیمان رستم روبه‌رو می‌شود و در شعر «گوزوم آیدین» غزلی شیوا مكنونات قلبی را این‌چنین بیان می‌كند:

گوزوم آیدین گورورم سئو گیلی قارداشلاریمی

 

 

باسمیشام باغریما اوز دوغما قارینداشلاریمی

سپس شهریار در غزل «جان رستم» چه فیلسوفانه تفسیر زمان می‌كند و می‌گوید:

یئتیشیب وعده‌سی حقین امین اول دم دمیدیر

 

 

آچیلا حق قاپیسی مات قالا شیطان، رستم

شهریار در حالی كه دلش برای سفر به باكو می‌تپید به علت كهولت سن و مریضی و ناتوانی و عوامل دیگر نمی‌توانست به آنجا برود و چه زیبا و شیرین تهدید می‌كند:

شهریارین دا عزیزیم بیر توتارلی آهی وار

 

 

دشمنی اهریمن اولسون تاپماز آهنیدن نجات

با این حال شهریار در عالم خیال با قفقاز چه زیبا معاشقه می‌كند.

ای صفاسین اونودمایان قفقاز

 

گلمیشم ذوق آلام مراقیندان

غیرتی جوشقون اولمایا نه بیلر

 

كی نه‌لر چكمیشم فراقیندن

این عشق و علاقه به محیط و جمعیت 17 شهر جداشده از خاك وطن تنها در آثار شهریار نیست بلكه اكثر شعرای فارسی‌گوی و آذری‌زبان ناله‌های دل را در جدایی خاك و برادران خود تجسم كرده‌اند و به جهت آشنایی نزدیكی كه در مدت مجالست خود با استاد شهریار داشتم و از میزان علاقه استاد نسبت به مردم آن دیار خبر داشتم دیوان آذری استاد را با عجله و با حالت مریضی قلبی كه دارم مرور كردم.

بعد از باز شدن راه باكو اینجانب تقریباً جزو اولین گروهی بودم كه به آن دیار و به خصوص به نخجوان سفر كردم و در 25 سفری كه به باكو داشتم و با آثار و نوشته‌ها و اشعار صاحبان ذوق آن دیار آشنایی پیدا كردم درد عمده مردم آذربایجان وطن و جدایی بوده است. از خیلی ممالك همجوار برای باكو مهمان می‌آمد تنها ایران و ایرانی‌ها بودند كه در قلب مردم باكو جای داده می‌شدند.

من هم چندین فقره شعر در وصف آن دیار و به خصوص عقاید مذهبی مردم و گرایش‌های دینی و پذیرش الفبای عرب نوشته و اغلب آنها را از طریق رادیو، تلویزیون، مصاحبه‌های مطبوعاتی چه در باكو و نخجوان و لنگران خوانده و به مردم آن دیار رسانیده‌ام.

با اینكه فكر می‌كردیم وجود دیوارهای سیمی و حصارهای آهنین باعث جدایی ماست بعد از باز شدن راه علناً دیدیم كه زبان و جدایی الفبا و قواعد نوشتاری عامل فراق و جدایی دو ملت هم‌كیش و آئین و دو برادر تنی بوده است در حالی كه امروز می‌بینیم كه متأسفانه در دوره‌های اخیر نیز برخلاف تمایلات مردم آن دیار الفبای لاتین و كریل را به جای الفبای عرب رایج كردند و امید وصل را با آتش هجران در دل دو برادر سوزاندند.

سخن كوتاه چنانچه برادران جداشده از آغوش پدر و مادر و از دامان ایران عزیز طالب سعادت و آسایش و فضیلت و دانش و ترقی و تعالی هستند و رهروان دین مبین اسلامند و قصد و عشق دارند تا از آئین ناب محمدی بهره گیرند و اتفاق و همدلی دو ملت همخون و دو برادر تنی را فراهم آورند باید تا دیر نشده صرفاً به خاطر حفظ علایق ملی و میهنی و اسلامی از یك طرف و بهره‌گیری از گنجینه‌های ارزشمند آثار بزرگان كه در كتابخانه‌های دولتی آن دیار حفاظت می‌شود و همه و همه با الفبای عرب تدوین یافته است ملت بیداردل و برادران آگاه آذری‌زبان آن سوی ارس با یادگیری الفبای عرب درهای سعادت و دوستی و مهر و الفت را به روی هم باز كنند و متفقاً دست رد بر سینه امپریالیزم و استعمار و استثمارگران غرب و شرق بزنند.

به امید طلوع آفتاب سعادت دو برادر.