فرقه دمكرات آذربایجان برای دولت وقت ایران به منزله شمشیر داموكلس دردست رهبران کاخ سردکرملین بود. اگر ایران در راهی غیر از منافع شوروی گام برمی‌داشت، این شمشیر بر گردن كشور فرود می‌آمد!

در پی تسلط فرقه دمكرات آذربایجان، سردمداران این حكومت تمام توان خود را برای نابودی و از بین بردن مظاهر «ایرانیت مردم آذربایجان» به كار گرفتند و با انجام اقدامات درظاهر فرهنگی، «حركت ایران‌ستیزی» خود را آغاز كردند.

انجام این قبیل اقدامات كه فرمان اجرای آن مستقیماً از جانب شوروی صادر می شد (اسنادجمیل حسنلی)؛ موجبات اعتراضات عمومی، به ویژه اهالی فرهنگ و هنر و علمای آذربایجان را فراهم آورده بود.( خاطرات میرزاعبدالله مجتهدی)

سیاست‌های ایران‌ستیزی شوروی با اعزام روزنامه‌نگارانی از مسكو و باكو به تبریز آغاز شد. این روزنامه‌نگاران وظیفه داشتند كه سیاست‌های كمونیستی شوروی را با هدف تجزیه خاك ایران تبلیغ كنند.

سال‌ها پیش سرگرد ابراهیم نوروزاف از بازیگران حوادث فرقه دمكرات در كتاب مهم «رازهای سر به مهر»(اثرزنده یادحمیدملازاده-انتشارات مهدآزادی) افشاكرد كه همزمان با ورود ارتش سرخ به ایران، ده‌ها روزنامه‌نگار شورویایی نیز وارد تبریز شدند. به گفته نوروزاف، خود وی مأمور انتشار روزنامه ای به زبان تركی در شهر ارومیه بوده است.

چندی پیش كه اسناد محرمانه آرشیوهای اتحاد جماهیر شوروی و اداره امنیت این كشور توسط جمیل حسنلی؛ استاد گروه تاریخ دانشگاه باكو منتشر شد، اسناد مهمی از «نقش روزنامه‌نگاران در تبلیغات كمونیستی و سیاست‌های شوروی» به دست آمد. براساس این اسناد یكی از وظایف نیروهای ارتش سرخ درراستای ایجاد زمینه مناسب برای تشكیل فرقه دمكرات و جدایی آذربایجان از خاك ایران ، انتشار روزنامه بود.

یكی از این نشریات «وطن یولوندا» نام داشت كه ارگان رسمی ارتش سرخ بود. در پی انتشار این روزنامه كه علناً به تبلیغ سیاست‌های شوروی درمناطق آذری‌نشین ایران می‌پرداخت، نخستین واكنش از سوی علی سهیلی وزیر امور خارجه ایران صورت گرفت و دولت ایران خواستار عدم توزیع «وطن یولوندا» در میان اهالی آذربایجان شد. با اعتراض سهیلی، سریعاً باقراف مجبور به واكنش شد و به حمایت از انتشار این نشریه پرداخت. براساس اسناد جمیل حسنلی، منحصراً برای انتشار وطن یولوندا 27 روزنامه‌نگار از باكو به ایران آمده بود.( حسنلی-23و36)

جالب این كه براساس همان اسناد، در 15 اسفند 1322- دو سال پیش از تشكیل فرقه دمكرات در جلسه‌ی كمیسارهای اتحاد شوروی، تصمیمات مهم و قابل توجهی در مورد «فعالیت‌های ایران‌ستیزی» در تبریز گرفته می شود كه از آن جمله می‌توان به «انتشار حداقل سه شماره نشریه در هر هفته به زبان تركی آذری، «تأسیس چاپخانه برای انتشار اشعار و كتاب‌های تركی آذری»، «راه‌اندازی یك مدرسه ده‌كلاسه برای آموزش زبان آذربایجان»، «تأسیس خانه فرهنگ شوروی در آذربایجان» اشاره كرد. براساس این اسناد، معلمان این مدارس، جملگی از باكو آمده بودند و پیش از عزیمت به تبریز با مسئولان سیاسی شوروی دیدار داشتند.(همان:37)

پس از تشكیل فرقه دمكرات، پیشه‌وری نیز در دستورالعملی كه برای ادارات و مدارس آذربایجان صادر كرد «تحصیل و یادگیری زبان تركی آذری برای افراد غیرآذربایجانی و حتی مردمان فارسی‌زبان مقیم تبریز" رااجباری دانست.( همان:115)

یكی از اساسی‌ترین اقدامات فرقه دمكرات در راستای «حركت ایران‌سیزی» انهدام كتاب‌های درسی دانش‌آموزان مدارس آذربایجان بود. فرقه دمكرات در راستای اجرای  سیاست‌های فرهنگی شوروی بلافاصله پس از روی كار آمدن، كتاب‌های درسی دانش‌آموزان را كه به زبان رسمی كشور ـ فارسی ـ چاپ شده بودند، جمع آوری و در میدان مركزی شهربه آتش کشید.

درپی این اقدام بلافاصله كتاب‌های درسی جدید كه به زبان تركی باکویی تدوین شده بود جایگزین آن كتاب‌ها می‌شود. با توجه به تاریخ روی كار آمدن فرقه دمكرات كه اواخر آذرماه بود و نیز تأمل در تاریخ شروع سال تحصیلی دانش آموزان ایران كه مهرماه است، مشخص می‌شود كه فرقه‌ی دمكرات پس از چند ماه از شروع سال تحصیلی، ناگهان كتاب‌های درسی دانش‌آموزان را جمع‌آوری كرده و كتاب‌های دیگری را توزیع می‌كند و از آنجا كه تبریز در آن سال‌ها فاقد یك چاپخانه معتبر با دستگاه‌های پیشرفته و رنگی بوده، ‌توان گفت كه این كتاب‌ها پیش از روی كار آمدن فرقه، در باكو چاپ شده باشد. جمیل حسنلی می گوید" پیش از روی كار آمدن فرقه دمكرات، مسئله تأسیس دانشگاه در تبریز در جلسات كمیسارهای شوروی مطرح و چنین نتیجه‌گیری می‌شود كه باید بلافاصله پس از تشكیل فرقه دمكرات، دانشگاه تبریز تأسیس شود و استادان این دانشگاه لزوماً از باكو به تبریز اعزام شوند. جالب این كه پیش از تأسیس دانشگاه، سران شوروی واحدهای درسی دانشجویان تبریز را نیز مشخص و تكالیف درسی آنها را معین كرده بودند. "

چنانچه بیان شدفرقه دمكرات در پی جمع‌آوری كتاب‌های درسی دانش‌آموزان اقدام به انهدام و آتش زدن آنها می‌كند. متأسفانه در این باره تاكنون به تفصیل و دقت سخن گفته نشده است. جشن كتاب‌سوزان فرقه دمكرات یكی از زشت‌ترین اقدامات این حكومت بود كه در راستای گسست فرهنگی مردم آذربایجان از ملت ایران انجام می‌شد.

نگارنده این سطور چندی پیش در مطالعه‌ی احوال استاد بزرگ عرفان و اخلاق؛ سیدعلی‌آقا قاضی طباطبایی به خاطره‌ای از برادر ایشان كه در ارتباط با كتاب‌سوزی فرقه دمكرات بود برخورد نمود: «معروف است كه سیداحمد آقا قاضی ـ برادر سیدعلی‌آقا ـ حادثه‌ی دمكرات و پیشه‌وری را قبل از وقوع آن پیش‌بینی كرده بود و به افراد خانواده هشدار داده بود كه لازم است تبریز را ترك كنند. هر كس از خانواده ایشان كه از تبریز خارج شد نجات یافت، ولی آنهایی كه ماندند از گسترش جریان كمونیست‌ها صدمات و خسارت‌هایی متحمل شدند؛ برخی كشته شدند. اموال آنها غارت شد. این گروه كمونیست‌ها كه از یاران شیاطین بودند كه به جستجوی منازل پرداختند و هر چند از كتب چاپی و خطی به دستشان می‌رسید آوردند و در بزرگترین میدان شهر آتش زدند. دشمنان و كمونیست‌ها افراد صاحب جاه و مقام و علم و فضیلت را هدف قرار داده بودند و با آنها كار داشتند. (آیت حق-سیدمحمدحسن قاضی-427)

یك نكته بسیار مهم در جملات فوق اشاره راوی خاطرات به سوزاندن كتب چاپی و خطی است. دانسته می‌شود كه فرقه دمكرات تنها به سوزاندن كتاب‌های درسی اكتفاء نكرده و درصدد انهدام آثار مكتوب ایرانی و فارسی در آذربایجان بوده است.